De illegale handel en productie van sigaretten en shag groeit explosief. Verboden vapes zijn overal verkrijgbaar. En het percentage Nederlanders dat rookt daalt niet harder dan het al vijfentwintig jaar doet. Het zijn geen incidenten, maar het resultaat van falend beleid. Dat stelt Jan Hein Sträter, directeur van branchevereniging VSK. Toch zet het kabinet die koers onverminderd voort. Na het verkoopverbod in supermarkten in 2024 wil men nu ook de verkoop bij tankstations verbieden, gevolgd door gemakswinkels.
Doel gemist: rookvrije generatie buiten bereik
Een rookvrije generatie in 2040. Dat is de ambitie van het Nationaal Preventieakkoord. Maar het RIVM concludeert inmiddels zelf dat dit doel niet gehaald zal worden. Dat hoeft niemand te verbazen. Het Nederlandse tabaksbeleid is de afgelopen jaren vrijwel volledig gebaseerd op verboden en forse accijnsverhogingen. Hogere prijzen gelden al jaren als hét instrument om roken terug te dringen. Maar Nederland is geen eiland. Met meer dan duizend kilometer landgrens en open grenzen binnen het Schengengebied blijven goedkopere alternatieven steeds voorhanden.
In 2020, 2023 en 2024 werd de accijns op tabak met recordbedragen verhoogd. Zonder zichtbaar extra effect. Het aantal rokers in Nederland daalt al decennialang met gemiddeld ongeveer hetzelfde tempo. De cijfers laten weinig ruimte voor discussie. Sinds 2020 daalde het aantal rokers in Nederland van 20,2 naar 17,7 procent. Precies in lijn met de langjarige trend. Tegelijkertijd explodeerde het aandeel tabak dat buiten Nederland wordt gekocht of via illegale kanalen ons land binnenkomt: van 17 naar maar liefst 61 procent.
Wie dan nog beweert dat minder verkooppunten dé sleutel zijn tot een rookvrije generatie, kijkt niet naar wat er werkelijk gebeurt. Minder legale verkoop leidt in de praktijk vooral tot meer grensverkeer, smokkel en illegale handel. De anti-tabaksmaatregelen van de overheid missen hun doel en hebben bovendien contraproductieve effecten:
Tabak is goedkoper geworden
Volgens het RIVM komt inmiddels ruim 60 procent van alle in Nederland geconsumeerde tabak “uit het buitenland”. Dat betekent: legaal over de grens gekocht óf illegaal verhandeld. Over die producten wordt in Nederland geen accijns betaald. De conclusie is ironisch: ondanks alle prijsverhogingen is roken voor veel consumenten gemiddeld juist goedkoper geworden.
Thuisbezorgd: tabak, drugs en alcohol
Sinds 2020 is het aantal verkooppunten met ruim 80 procent afgenomen. Van meer dan 21 duizend verkooppunten zijn er nog minder dan vierduizend over. Als het aan het kabinet ligt, blijven straks slechts enkele honderden tabaksspeciaalzaken over. Voor rokers zijn zulke maatregelen hinderlijk, maar zelden doorslaggevend. Zij wijken uit naar het buitenland of naar de illegaliteit.
Met het verdwijnen van tabak uit de supermarkt ontstond een informeel distributienetwerk van dealers en koeriers. En sneller dan het bedrijfsleven ooit zou kunnen, verdeelt de illegaliteit nu de tabak. Via flyers, TikTok en Snapchat bestellen consumenten sigaretten, die binnen tien minuten thuis worden bezorgd. De koerier op de scooter heeft vaak ook andere producten bij zich: medicijnen, drugs. Leeftijdscontroles ontbreken volledig.
Vapes op ieder schoolplein
Ook de opmars van vapes onder jongeren baart zorgen. Opmerkelijk genoeg werden vapes jarenlang legaal verkocht zonder noemenswaardig marktaandeel. Toch werd het product stap voor stap uit de legale markt gedrukt: eerst het rookverbod, daarna het uitstalverbod en uiteindelijk het smaakverbod.
Het resultaat laat zich raden. Het legale, gecontroleerde product verdwijnt, terwijl de illegale markt de vrijgekomen ruimte moeiteloos opvult. Vapes met smaakjes zijn verboden, maar overal verkrijgbaar, zonder toezicht, zonder leeftijdscontrole en zonder zicht op de inhoud.
Verkeerde diagnose, verkeerde therapie
De overheid laat zich adviseren door mensen die de praktijk onvoldoende begrijpen. Daardoor wordt een verkeerde diagnose gesteld en volgt beleid dat precies het tegenovergestelde effect heeft. Het verkoopverbod in supermarkten is nooit serieus geëvalueerd. Toch wil het kabinet de maatregel verder uitbreiden. De uitkomst is zichtbaar: goedkopere tabak, ongecontroleerde producten en verkoop aan minderjarigen. In plaats van samen te werken met een legale sector, heeft de overheid ruimte gecreëerd voor een illegale markt waarmee per definitie geen afspraken te maken zijn.
Jan Hein Sträter
Directeur van de Vereniging van Sigaretten- en Kerftabakfabrikanten
